Jak religie uczą zarabiania, oszczędzania i budowania finansowej stabilności?

Mnich buddyjski wstaje przed świtem i je tylko to, co dostanie w naczyniu jałmużnym od mieszkańców wsi. Kalwiński przedsiębiorca w szesnastowiecznej Genewie widzi zyski jako oznakę bożej łaski. Konfucjański kupiec z czasów dynastii Tang odkłada srebro na ślub wnuka, którego nie zobaczy. Mistyk suficki w Konyi wiruje w tańcu, śpiewając, że wszystko, co ma i czego nie ma, jest darem Allaha.

Cztery sceny, cztery religie, cztery różne kontynenty i epoki. Między nimi nie powinno być nic wspólnego, a jest przeciwnie. Każda z nich na swój własny sposób mówi wyznawcom: pieniądze są ważne, ale nie powinny być najważniejsze. Każda buduje życie wewnętrzne, w którym majątek jest narzędziem do czegoś innego, nie celem samym w sobie. Z każdej z tych tradycji, statystycznie, wyrastają ludzie finansowo stabilniejsi niż ich sąsiedzi, którzy o pieniądzach myślą bezustannie.

To jest paradoks, na którym opiera się cały poniższy tekst. Im głośniej dana religia krzyczy o pieniądzach jako celu życia, tym mniej skutecznie pomaga swoim wyznawcom je posiadać. Im bardziej umieszcza pieniądze w kontekście większego porządku – moralnego, rodzinnego, transcendentnego – tym częściej ludzie znajdują się po korzystnej stronie statystyki finansowej. Ten paradoks wymaga wyjaśnienia, więc poświęćmy mu cztery sekcje: każdą o jednej z czterech religii, a potem spróbujmy zobaczyć, co je łączy.

buddyzm

Buddyzm: prawy zarobek, którego ekonomia nie zna

W Pierwszej Mowie Buddy, wygłoszonej w Sarnath około 528 roku przed naszą erą, znajduje się fragment, który nazywamy dziś Szlachetną Ośmioraką Ścieżką – osiem zasad, których przestrzeganie prowadzi do wyzwolenia z cierpienia. Piąta z nich nazywa się sammā-ājīva, co tłumaczy się zwykle jako „prawy zarobek” lub „prawy sposób życia”. Buddyzm nie był nigdy zorientowany na bogactwo, ale nie był też skierowany przeciwko niemu. Zainteresowanie pieniędzmi w tradycji buddyjskiej jest etyczne, a nie ascetyczne. Pytanie nie brzmi: ile zarabiać, lecz jak zarabiać, żeby nie szkodzić.

W Aṅguttara Nikāya 5.177, fragmencie kanonicznym tradycji therawady, Budda wymienia pięć rodzajów handlu, których świecki uczeń powinien unikać: bronią, istotami żywymi (w tym niewolnikami i kobietami przeznaczonymi do nierządu), mięsem, substancjami odurzającymi i truciznami. Lista ta nie jest filozoficzna, lecz praktyczna. Każdy z tych zawodów mógł być w starożytnych Indiach źródłem znacznego majątku, ale generował przy tym cierpienie innych istot. Sammā-ājīva mówi: jeśli chcesz iść ścieżką wyzwolenia, musisz wykluczyć źródła dochodu okupione czyimś bólem.

Zauważ, czego tu nie ma, mianowicie zakazu posiadania pieniędzy. Nie ma sugestii, że ubóstwo samo w sobie jest wartością. Nie ma potępienia handlu, rzemiosła, finansów. Budda mówił do społeczeństwa farmerów, pasterzy i kupców, a jego przesłanie nie polegało na ich nawróceniu na ascezę. Chciał nadać zarabianiu wymiar moralny. Pieniądze w tradycji buddyjskiej są neutralne, ale sposób, w jaki zostały zarobione, już nie. To, co robisz pomiędzy świtem a zmrokiem, ma karmiczne konsekwencje wykraczające poza twoje konto bankowe.

Ekonomista E. F. Schumacher w swojej książce Małe jest piękne (1973) ukuł termin „buddyjska ekonomia”, argumentując, że ten sposób myślenia o pracy mógłby uzdrowić zachodnią obsesję na punkcie wzrostu PKB. Schumacher zauważył, że perspektywa buddyjska kładzie nacisk na pracę jako rozwój ludzkiego charakteru, nie tylko jako produkcję dóbr. Wynagrodzenie jest ważne, ale jako produkt ubocznym pracy, która ma sens. Współczesny wschodnioazjatycki kapitalizm, który łączy intensywną pracowitość z konfucjańsko-buddyjską etyką, jest prawdopodobnie wyraźniejszym spadkobiercą tej myśli niż większość zachodnich obserwatorów chce przyznać.

Kalwinizm: praca jako boża łaska

Mając w głowie obraz indyjskiego mnicha z naczyniem jałmużnym, przenieś się do szesnastowiecznej Genewy i mieszczanina w czarnym surducie, który prowadzi księgi rachunkowe w pomieszczeniu pachnącym inkaustem i lakiem do pieczęci. Te dwa obrazy są kulturowo i religijnie skrajne. A jednak Max Weber, niemiecki socjolog, w pracy Etyka protestancka i duch kapitalizmu opublikowanej w latach 1904-1905 zaproponował, że to właśnie kalwinizm – rygorystyczna gałąź protestantyzmu – przygotował psychologiczny grunt pod nowoczesny kapitalizm. Zdaniem Webera dał ludziom ramę, w której sukces ekonomiczny nie był grzechem, lecz znakiem.

Doktryna predestynacji sformułowana przez Jana Kalwina głosi, że Bóg z góry przeznaczył jednych ludzi do zbawienia, a innych do potępienia, niezależnie od ich uczynków. To brzmi przytłaczająco: jeśli i tak nic nie zmienimy, po co cokolwiek robić? Tymczasem psychologiczna konsekwencja, którą Weber zidentyfikował, była sprzeczna z tym podejściem. Skoro nie można było zmienić swojego losu, pozostawało szukać znaków, że jest się jednym z wybranych. Jednym z najczytelniejszych znaków bożej łaski była ciężka, zdyscyplinowana, owocna praca w swoim powołaniu – Beruf po niemiecku, calling po angielsku. Kalwiński przedsiębiorca pracował więc nie po to, żeby się wzbogacić dla samej rozkoszy bogactwa, bo to byłoby próżne i podejrzane. Pracował, żeby udowodnić sobie i Bogu, że jest narzędziem Jego woli w świecie. Zysk, który generował, nie był celem, lecz efektem ubocznym sprawnego wypełniania powołania. A skoro był efektem ubocznym, nie należało go konsumować dla przyjemności, lecz reinwestować, przekazywać na cele kościelne, oszczędzać. Tak narodziła się, według Webera, „asceza wewnątrzświatowa” – charakterystyczne kalwińskie połączenie ciężkiej pracy, surowego stylu życia i akumulacji kapitału, które stało się kulturowym fundamentem nowoczesnego kapitalizmu.

Teza Webera była i jest podważana. R. H. Tawney wykazał, że związek między protestantyzmem a kapitalizmem jest o wiele bardziej skomplikowany. Werner Sombart wskazywał na przykład na rolę Żydów, której Weber nie doszacował. Niezależnie od tego, jaki dokładnie był łańcuch przyczynowy, statystyka nie kłamie. Kraje, które przez stulecia kształtowane były przez kalwińską lub zbliżoną do niej etykę pracy (Holandia, Szkocja, Genewa, purytańskie prowincje brytyjskie, Nowa Anglia w Stanach Zjednoczonych, później niektóre regiony Niemiec) są dziś jednymi z bogatszych obszarów świata. Coś w tej tradycji rzeczywiście działa, choć nie zawsze tak, jak Weber to sobie wyobrażał.

Konfucjanizm: wielopokoleniowe pieniądze

Konfucjusz, żyjący między 551 a 479 rokiem przed Chrystusem, w Dialogach (księga 4, fragment 16) zamieścił zdanie, które przez dwa tysiące lat kształtowało chińską postawę wobec pieniędzy: „Człowiek szlachetny rozumie, co jest słuszne; człowiek pospolity rozumie, co jest zyskowne”. To zdanie wydaje się krytyką myślenia o korzyściach finansowych, ale w kontekście całej tradycji konfucjańskiej jest dokładnie czymś innym. Konfucjusz nie potępiał bogactwa – potępiał życie zorientowane na zysk jako jedyny cel. Prawy człowiek pamięta o korzyściach, ale decyzje podejmuje według zasady słuszności. Słuszność idzie pierwsza, a korzyść jest jej rezultatem.

Najważniejszą konfucjańską wartością ekonomiczną nie był jednak zysk ani strata, lecz xiao (孝) – synowska pobożność. W praktyce ekonomicznej oznaczała ona, że gospodarstwo domowe nie było zarządzane z perspektywy pojedynczego życia, ale z perspektywy linii rodzinnej rozciągniętej w czasie. Dziadek odkładał dla wnuka, wnuk czcił dziadka, ojciec inwestował w syna, a syn miał obowiązek dbać o rodziców na starość. Ta sieć wzajemnych zobowiązań ciągnąca się przez stulecia stworzyła zupełnie inną architekturę finansów niż zachodni indywidualizm. Pieniądze nie należały do jednego człowieka, lecz do rodziny w czasie, w którym ten człowiek był jej tymczasowym zarządcą.

Skutki tego sposobu myślenia są dziś mierzalne ekonomicznie. Wskaźniki oszczędności gospodarstw domowych w Chinach, Korei Południowej, Japonii i na Tajwanie należą do najwyższych na świecie – przez większość ostatnich dekad oscylują między piętnastoma a trzydziestoma procentami dochodu. Dla porównania polski wskaźnik wynosi zwykle kilka procent, zaś amerykański – od jednego do pięciu. Ekonomiści zwykle tłumaczą tę różnicę demografią, instytucjami emerytalnymi i tempem rozwoju. Nie mylą się, ale pewnej rzeczy nie dostrzegają. Konfucjańska kultura finansowa zakłada, że oszczędzasz nie dla siebie, lecz dla pokoleń, których jeszcze nie ma, a to zupełnie inna motywacja niż „zabezpieczenie własnej starości”. Taka motywacja produkuje zupełnie inne stopy oszczędności.

Współczesne wschodnioazjatyckie firmy rodzinne, na czele z japońskim Hōshi Ryokan, koreańskimi czebolami i chińskimi rodzinnymi imperiami biznesowymi, stoją na konfucjańskim fundamencie pojmowania majątku w wymiarze międzypokoleniowym. Ten model nie przeważa nad zachodnim we wszystkich aspektach – generuje własne patologie, między innymi nepotyzm i blokowanie awansu osób spoza rodziny. Jednak w wymiarze utrzymania kapitału przez pokolenia bije zachodni indywidualizm na głowę.

Sufizm: rizq, czyli środki, które przychodzą z czasem

Czwarta tradycja jest być może dla polskiego czytelnika najbardziej odległa. Sufizm to mistyczny nurt islamu, sięgający korzeniami ósmego i dziewiątego wieku, który rozwinął się w równoległej linii do prawa religijnego i teologii ortodoksyjnej. W tę tradycję wpisuje się wielka poezja Rumiego, filozofia Ibn Arabiego, etyczne pisma Al-Ghazaliego. Sercem sufizmu jest pojęcie tawakkul (تَوَكُّل) – pełnego zaufania w bożą opatrzność.

Ekonomicznie sufizm wprowadza do języka jedno z najbardziej zaskakujących pojęć religijnych dotyczących pieniędzy: rizq (رزق). Oznacza ono środki do życia; wszystko, co utrzymuje człowieka przy życiu – od chleba po dochód, od zdrowia po przyjazne relacje. Kluczowa myśl sufiego jest taka: rizq nie pochodzi od ciebie, twojego pracodawcy ani z rynku. Pochodzi od Boga, który obdarza wszystkie istoty zgodnie ze swoją mądrością. Twoja praca jest formą posłuszeństwa wobec porządku, który Bóg ustanowił, i jednocześnie kanałem, którym rizq do ciebie spływa. Jednak samo źródło leży gdzie indziej.

Jak to się przekłada na motywację finansową? Wbrew intuicji – nie niszczy jej, lecz uspokaja. Sufi pracuje, czasami bardzo ciężko – imam Al-Ghazali w Drodze do zarobku pisał, że uczciwa praca jest aktem czci wobec Allaha. Jednak wyraźnie oddziela pracę od lęku o jej rezultat: robi to, co może, a to, co poza jego mocą, należy do Boga. Jeśli uda się więcej, należy dziękować, a jeśli zyska się mniej, również powinno się dziękować, bo Allah lepiej wie, co jest dla danej osoby dobre. Ten stan psychiczny – aktywności bez przywiązania do wyniku – jest uderzająco bliski temu, co opisuje Bhagawadgita w hinduizmie i co stoicy nazywali apatheia.

Faqr (فقر), drugie kluczowe sufickie pojęcie, oznacza dosłownie „ubóstwo”, ale w sensie głębszym – świadomość własnej zależności od Boga; świadomość, że niczego naprawdę nie posiadasz, bo wszystko, co masz, jest pożyczone. Mistyk suficki nie musi być ubogi – może być sułtanem albo kupcem. Faqr jest stanem wewnętrznym – postawą człowieka, który wie, że jego majątek nie świadczy o wartości i może być mu w każdej chwili odebrany. Ten stan psychiczny, paradoksalnie, daje wewnętrzną wolność, która sprzyja podejmowaniu zdrowszych decyzji finansowych niż obsesyjne trzymanie się tego, co posiadasz.

Co je łączy: paradoks decentracji pieniędzy

Wracamy do paradoksu, który zasygnalizowałem na początku. Mamy buddyzm zorientowany na nieszkodzenie, kalwinizm zorientowany na boską łaskę, konfucjanizm zorientowany na linię pokoleń i sufizm zorientowany na zaufanie do Allaha. Cztery zupełnie różne metafizyki, cztery różne kosmologie, cztery różne odpowiedzi na pytanie o sens życia. A jednak ich relacja z pieniędzmi ma jedną wspólną strukturę.

Każda z tych tradycji wyrywa pieniądze z centrum uwagi, czyniąc z nich pochodną czegoś innego: prawego życia, bożej woli, rodzinnego obowiązku, opatrzności. To pochodzenie czyni je narzędziem, nie celem. Narzędzie używane mądrze i z dystansem daje lepsze rezultaty niż to, do którego jesteśmy emocjonalnie przywiązani. Ten paradoks ma podstawy psychologiczne, które dziś rozumiemy znacznie lepiej niż za czasów Konfucjusza, Buddy, Kalwina i Rumiego.

Po pierwsze, decentracja pieniędzy zmniejsza lęk finansowy. Ludzie, dla których pieniądze są wszystkim, podejmują gorsze decyzje finansowe, ponieważ każda decyzja jest dla nich obciążona emocjonalnie. Każda strata staje się egzystencjalnym zagrożeniem, każda pokusa zysku jest nieodparta. Mózg pracujący w trybie zagrożenia, jak wykazali Mullainathan i Shafir, podejmuje decyzje bardziej krótkowzroczne i impulsywne. Człowiek traktujący pieniądze jako narzędzie czegoś większego ma psychiczny dystans, który pozwala mu myśleć trzeźwiej.

Po drugie, decentracja sprzyja długoterminowości. Cztery tradycje, o których pisałem, w różny sposób wykraczają poza horyzont jednostkowego życia. Buddyzm widzi karmiczne konsekwencje wykraczające poza obecne wcielenie. Kalwinizm zwraca uwagę na wieczność duszy. Konfucjanizm dostrzega wszystkie pokolenia w przód i w tył. Sufizm podkreśla boską mądrość operującą w skali całego stworzenia. Każda z tych perspektyw rozciąga decyzje finansowe w czasie, czyniąc je bardziej zgodnymi z tym, co psychologia behawioralna nazywa „teorią przyszłego ja” (future self-continuity) autorstwa Hala Hershfielda. Ludzie, którzy widzą siebie jako część dłuższej narracji, oszczędzają lepiej i mądrzej.

Po trzecie, każda z tych tradycji buduje wspólnotę, która stanowi infrastrukturę finansowej stabilności. Buddyjska sangha, kalwińska kongregacja, konfucjańska rodzina rozszerzona, sufickie bractwo – wszystkie one są sieciami wzajemnej pomocy w trudnych chwilach. Człowiek, który stracił pracę w buddyjskiej Tajlandii, kalwińskim Bostonie, konfucjańskim Tokio czy sufickiej Konyi, nie zostanie sam. Wspólnota, do której należy, ma mechanizmy redystrybucji, które nie wymagają od niego wstydu ani zadłużenia. Jest to coś, czego współczesny zatomizowany człowiek miejski nie posiada, choć formalnie jest lepiej zabezpieczony przez instytucje państwowe.

pieniadze finanse

Rady dla polskiego czytelnika

Polski czytelnik, który niekoniecznie jest praktykującym buddystą, kalwinem, konfucjanistą czy sufim, może dwojako zareagować na ten tekst. Może uznać, że to wszystko jest fascynujące, ale dotyczy konkretnych, obcych dla niego tradycji religijnych. Druga reakcja może przyznaniem, że w tych tradycjach jest coś, co działa niezależnie od ich kontekstu metafizycznego i co można przeszczepić do własnego życia. Druga reakcja jest moim zdaniem trafniejsza. Każda z tych czterech tradycji doszła do tych samych praktycznych wniosków niezależnie od pozostałych, choć każda funkcjonowała w innych regionach świata i w innych epokach, używając zupełnie różnych słowników metafizycznych. Ta zbieżność sugeruje, że intuicja sama w sobie ma wartość niezależną od jakiejkolwiek konkretnej teologii. Można ją sformułować w sposób świecki: pieniądze działają lepiej, kiedy są środkiem do czegoś niż kiedy są celem same w sobie.

Co konkretnie to oznacza dla człowieka, który nie jest religijny? Po pierwsze, warto mieć poza pieniędzmi jakiś nadrzędny sens, do którego pieniądze posłużą. Może to rodzina, może projekt zawodowy, jakaś misja społeczna albo rozwój osobisty, może sztuka albo troska o świat? Cokolwiek to jest, jeśli pieniądze temu służą, będą inaczej traktowane niż wtedy, gdy są wyłącznym celem. Człowiek, który zarabia po to, żeby coś robić, podejmuje lepsze decyzje finansowe niż człowiek, który zarabia dla samego bogactwa.

Po drugie, warto rozszerzyć horyzont czasowy decyzji finansowych poza własne życie. Nie musisz wierzyć w karmę ani w wieczność duszy, żeby zacząć myśleć w skali pokolenia. Konfucjańska tradycja, zgodnie z którą jesteś tymczasowym zarządcą czegoś, co przyszło od poprzedniego pokolenia i przejdzie do następnego, jest dostępna dla każdego, kto ma dzieci, siostrzeńców czy bratanków lub żyje w otoczeniu ludzi, którym zależy na tym, żeby świat był lepszy.

Po trzecie, warto należeć do jakiejś wspólnoty będącej czymś więcej niż transakcyjną siecią zawodową. Wspomniane cztery tradycje religijne generowały efekty finansowe częściowo dlatego, że ich wyznawcy byli spleceni siecią wzajemnej odpowiedzialności. Świecki Polak mający głęboką relację nawet z kilkoma osobami, do których może się zwrócić w kryzysie, będzie finansowo silniejszy niż człowiek, który ma świetną wypłatę i nikogo wokół siebie. To nie jest kwestia wiary, lecz zdrowej infrastruktury społecznej.

Po czwarte, warto pielęgnować w sobie jakąś formę dystansu wobec pieniędzy – nie pogardy, nie ignorowania, lecz dystansu. Stoicy, którzy nie należeli do żadnej z czterech tradycji omawianych w tym tekście, formułowali pojęcie apatheia: stan, w którym to, co od ciebie nie zależy, nie zaburza twojego spokoju. Pieniądze są w znacznej mierze tym, co od ciebie nie zależy. Możesz pracować, planować, oszczędzać, ale rynki, gospodarka i zdarzenia losowe są poza twoją kontrolą. Człowiek, który to zaakceptuje będzie podejmował lepsze decyzje wobec tego, co może kontrolować.

Cisza nad portfelem

Współczesna kultura konsumencka uczy nas, że trzeba o pieniądzach myśleć stale, planować obsesyjnie, optymalizować nieustannie, śledzić w aplikacji co godzinę. Cztery tradycje, którym przyglądaliśmy się w tym tekście, sugerują coś dokładnie odwrotnego. Im mniej myślimy o pieniądzach, im bardziej zanurzamy je w szerszym kontekście wartości, tym lepiej one same funkcjonują w naszym życiu.

To nie jest zachęta do beztroski ani do magicznego myślenia. Nie chodzi o to, żeby przestać prowadzić budżet, usiąść i czekać, aż siła wyższa o nas zadba. Chodzi o coś subtelniejszego: o przesunięcie centrum uwagi z pieniędzy na to, czemu one mają służyć. Kiedy to przesunięcie się dokonuje, pieniądze przestają być źródłem chronicznego niepokoju, a stają się tym, czym powinny być od początku – narzędziem, które wykonuje swoją pracę, kiedy używamy go z głową, a nie z lękiem.

Cztery tradycje, jeden paradoks. Z tych, które najmniej mówią o pieniądzach wyrasta więcej ludzi najbardziej z nimi zaprzyjaźnionych. To jest praktyczne odkrycie czterech zupełnie różnych kultur, które niezależnie od siebie doszły do tej samej obserwacji.

Pytanie do polskiego czytelnika

Pomyśl o swoim ostatnim tygodniu. Ile razy twoje myśli zaprzątały pieniądze? Sprawdzałeś konto, przeliczałeś budżet, martwiłeś się rachunkiem, oceniałeś zarobki, porównywałeś się z innymi, ważyłeś koszt zakupu, planowałeś oszczędność? Większość ludzi szczerze odpowiadających na to pytanie wskaże liczbę zaskakująco wysoką – kilkanaście razy dziennie, prawie sto razy tygodniowo, tysiące razy w roku.

Teraz drugie pytanie. Co konkretnie zmienia się w twoim życiu po każdej z tych myśli? Czy decyzje, które podejmujesz są lepsze niż te, które podejmowałbyś po krótszej, ale głębszej refleksji raz w tygodniu? Czy poświęcana pieniądzom uwaga przekłada się proporcjonalnie na lepsze rezultaty? Tu większość uczciwych wobec siebie osób odkrywa, że nie. Myśli o pieniądzach to ciągłe, niskoprzepływowe pasmo niepokoju, które niczego nie zmienia, a pochłania uwagę i spokój.

Mnich buddyjski, kalwiński przedsiębiorca, konfucjański kupiec i mistyk suficki mieli różne metody, ale osiągali podobny rezultat: myśleli o pieniądzach mniej niż my dziś, a radzili sobie z nimi lepiej. Może warto zadać sobie pytanie, co zmieniłoby się w naszych finansach, gdybyśmy uwolnili tę uwagę, którą codziennie poświęcamy pieniądzom i przekierowali ją na to, czemu pieniądze mają służyć. Nie znam wszystkich odpowiedzi. Przypuszczam, że dla każdego będzie ona inna. Wiem natomiast, że pytanie warto zadać, skoro cztery niezależne tradycje na czterech różnych kontynentach i w czterech różnych epokach zgodnie sugerują, że ma to sens. Cisza wokół pieniędzy nie jest brakiem zainteresowania, lecz – choć może się to wydać szokujące – sposobem, w jaki najstarsze tradycje świata dawały sobie z nimi radę.

Literatura

Al-Ghazali, A. H. (2013). The Way to Earn a Living and the Realities of the Trades (tłum. M. Sherif). Islamic Texts Society.

Aṅguttara Nikāya 5.177. Vāṇijjā Sutta: Business (Wrong Livelihood). W: The Numerical Discourses of the Buddha (tłum. B. Bodhi, 2012). Wisdom Publications.

Bodhi, B. (1984). The Noble Eightfold Path: The Way to the End of Suffering. Buddhist Publication Society.

Konfucjusz. (2008). Dialogi konfucjańskie (tłum. K. Czyżewska-Madajewicz, M. Kunstler, Z. Tłumski). Wydawnictwo Naukowe PWN.

Lings, M. (1975). What is Sufism? University of California Press.

Hershfield, H. E., Goldstein, D. G., Sharpe, W. F., Fox, J., Yeykelis, L., Carstensen, L. L., & Bailenson, J. N. (2011). Increasing saving behavior through age-progressed renderings of the future self. Journal of Marketing Research, 48(SPL), S23–S37. https://doi.org/10.1509/jmkr.48.SPL.S23

Mullainathan, S., & Shafir, E. (2013). Scarcity: Why Having Too Little Means So Much. Times Books / Henry Holt and Company.

Schumacher, E. F. (2013). Małe jest piękne. Spojrzenie na gospodarkę świata z założeniem, że człowiek coś znaczy. Aletheia.

Tawney, R. H. (1963). Religia a powstanie kapitalizmu. Książka i Wiedza.

Tu, W. M. (1985). Confucian Thought: Selfhood as Creative Transformation. State University of New York Press.

Weber, M. (1994). Etyka protestancka a duch kapitalizmu (tłum. J. Miziński). Wydawnictwo Test.